برسی تطبیقی عالم خیال از منظر بوعلی سینا، شیخ اشراق و ملا صدرا

دانش پژوه:  محمد خان کاظمی (توسلی)

 استاد راهنما:  قاسم کاکایی

پایان نامه کارشناسی ارشد جامعة المصطفی(ص)العالمیه - مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی

چکیده

      خیال و عالم خیال در حوزه های فلسفه، عرفان، معرفت شناسی، و هنر از جایگاه ویژه ای برخوردار است. عالم خیال عالمی است روحانی که از یک سو به دلیل تجرد از ماده به عالم مجردات محض (عقول)، شبیه است و از سوی دیگر به خاطر دارا بودن بعضی از آثار ماده (مانند شکل و مقدار) به عالم مادیات محض شبیه است. این عالم بر دو نوع است؛ عالم خیال در قوس نزول و عالم خیال در قوس صعود ، عالم خیال در قوس نزول عالم و جهانی است که در سیر نزولی مراتب هستی وجود بین عالم مجردات و عالم مادیات قرار گرفته است و عالم خیال در قوس صعود عالمی است که در سیر صعودی وجود بین عالم ماده و عالم مجردات قرار می گیرد. از نوع اول به خیال منفصل و از نوع دوم به خیال متصل نیز تعبیر می گردد. آیات قرآن و روایات متعددی بر وجود هردو نوع عالم خیال (نزولی و صعودی) دلالت دارند. آراء و اندیشه ها در مورد عالم خیال در قوس نزول (خیال منفصل) و ماهیت آن از سوی حکما و دانشمندان اسلامی متفاوت بوده است چنانکه بعضی از حکما مانند حکمای مشاء مثل ابن سینا و پیروان او به دلیل اینکه وجود عالمی نیمه مجرد (تجرد برزخی) را نپذیرفته اند عالم خیال در قوس نزول را منکر شده اند و عمده دلیل آنها بر این مطلب امتناع جدایی صورت از ماده است. اما شیخ اشراق و ملاصدرا به وجود آن معتقد بوده و برای آن برهان اقامه کرده اند. دلایل و براهین متعددی بر وجود خیال منفصل (عالم خیال در قوس نزول) اقامه شده است که قاعده‌ي امکان اشرف و لزوم واسطه از مهمترین آنها می توانند باشند. نظریات درباره‌ي خیال متصل و برزخ صعودی نیز متفاوت است. ابن سینا و شیخ اشراق بدلیل انکار تجرد قوه‌ي خیال عالم خیال متصل را منکر شده اند. از این رو به عقیده‌ي ابن سینا به لحاظ عقلی هیچ نفسی از انسان پس از مرگ همراه با بدن نیست. بلکه آنچه از انسانها باقی می ماند چیزی جز ارواح نا متجسد نیست.  به نظر شیخ اشراق نفوس انسانها پس از مرگ اگر در علم و عمل کامل باشند به عالم عقول متصل می شوند و در غیر این صورت با قالب های مثالی که از پیش در عالم مثل معلّقه (خیال منفصل) وجود دارند، همراه خواهند بود. ملاصدرا به دلیل اثبات تجرد قوه‌ي خیال و حرکت جوهری به عالم خیال متصل معتقد است از این رو به عقیده‌ي ایشان تمام نفوس پس از مرگ در برزخ صعودی با بدن جسمانی همراه اند که این بدنها از افعال و ملکات نفسانی انسان ها که در دنیا آن هارا کسب کرده اند، نشئت گرفته است.