گنیجنه معارف اسلامی

تعريف ارتباطات

ارتباطات، فرآيندي است آگاهانه يا ناآگاهانه، خواسته يا ناخواسته كه از طريق آن احساسات و نظرات، به شكل پيام‌هايي كلامي و يا غيركلامي بيان گرديده، سپس ارسال، دريافت و ادراك مي‌شوند. اين فرايند ممكن است ناگهاني، عاطفي،‌و يا بيانگر اهداف خاص باشد.[1]در کتاب مباني ساز مان ومديريت اينگونه تعريف کرده است:ارتباطات فراگردي است که طي آن افراد از طريق انتقال علايم پيام به ار سال ودر يا فت معني مبادرت مي‌کنند[2].

كلمه ارتباط، معرّف تمام جريان‌هاي است كه به وسيله آن، يك انديشه مي‌تواند انديشه ديگر را تحت تأثير قرار مي‌دهد. به عبارت ديگر، ارتباط سبب مي‌شود كه وجدان انسان در وجدان ديگران، تصاوير و مفاهيم، تمايلات و رفتارها و آثار رواني گوناگوني پديد آورد.[3]

اهميت ارتباطات

انسان با استفاده از ارتباطات، توانايي‌هاي جديدي را براي خود به وجود آورده است. مثلاً با بهره‌گيري از علائم و نشانه‌هاي ارتباطي، رفتاري اجتماعي خود را در شهرها و اجتماعات بزرگ و كوچك كنترل مي‌كند. با استفاده از زبان و خط، فرهنگ، علوم، تاريخ و تجربيات خود گذشتگان را به آينده منتقل مي‌سازد. و از همه مهم‌تر با استفاده از وسايل ارتباطي، جامعه را براي توسعه يافتن و بهتر زندگي كردن آماده مي‌سازد.از آنجايي كه ارتباطات يكي از اهرم‌ها و وسايل مؤثر در زندگي اجتماعي انسان به شمار مي رود، نقش ارتباطات را در جريان توسعه جوامع بشري نمي‌توان امري ساده تلقي كرد. آنچه در حال حاضر به صورت يك پديده متحول و مهم در جوامع مختلف نمود عيني يافته و همه كنش‌هاي اجتماعي را تحت تأثير قرار داده، پديده‌اي است كه بايد آن را شكل تكامل يافته و شبكه‌هاي ارتباطي بشر نخستين تا به امروز دانست، يعني در همه زمينه‌ها شبكه‌هاي ارتباطي نقش دارند.[4]

اهداف ارتباطات

به نظر مي‌رسد كه ارتباط براي دستيابي به يكي از اهداف زير برقرار مي‌شود:

1-      فهماندن‌ (خبر دادن، آموزش دادن).

2-      تغيير عقيده دادن.

3-      گسترش و توسعه رابطه موجود.

4-       تفريح و سرگرمي

5-      ايجاد رفتار مورد نظر.

البته اين نكته را نيز يادآوري مي‌كنيم كه براي فرستنده پيام، رسيدن به چند هدف همزمان نيز مي‌تواند مدنظر قرار گيرد كه اين امر بستگي به طراحي پيام و رعايت مسائل جزئي‌تر دارد. ارسطو هدف از ارتباط را اقناع ديگران مي‌داند و معتقد است كه برقرار كننده ارتباط از هر راه با هر وسيله‌اي كه امكان داشته باشد مايل است طرف مقابل ارتباط يا مخاطب خود را تحت تأثير و نفوذ خود درآورد و نظر و انديشه خود را به بقبولاند.[5]

عناصر ارتباطات

1. فرستنده پيام

فرستنده پيام، منبع اطلاعات و منشأ ارتباطات است. فرستنده، نوع و كانال ارتباطات را معين مي‌كند. مثلاً آگهي استخدام را مي‌توان از طريق راديو، تلويزيون، اعلام در دانشگاه‌ها و هم چنين از طريق اينترنت به اطلاع گيرنده رساند.

ويژگي‌هاي فرستنده

الف) مهارت‌هاي علمي: يكي از عواملي كه اعتبار فرستنده پيام را افزايش مي‌دهد، مهارت‌هاي علمي و دانش كاري اوست.

ب) قدرت بيان: معمولاً كساني كه در ارائه و پرورش موضوع و متقاعد ساختن ديگران تبّحر دارند، در ايجاد ارتباط مؤثر و مفيد موفق‌ترند.

ج) نرم خوئي: سوّمين ويژگي‌اي كه براي فرستنده پيام لازم است، داشتن اخلاق انساني دربرخوردهاي اجتماعي است كسي كه مي‌خواهد پيامي را به ديگران برساند، به گونه‌اي كه در‌آنها ايجاد علاقه و انگيزه كند، بايد خوش‌اخلاق باشد و به خصوص، كلامش نرم و دلنشين باشد، در اين صورت مي‌تواند به اهداف خود برسد.

2)گيرنده پيام

 گيرنده پيام، فردي است كه پيام را دريافت و رمزگشايي مي‌كند، رمزگشايي، فرايندي است كه پيام گيرنده با تغيير و تفسير خود به پيام، شكل معني دار مي‌دهد. يكي از عوامل مهم درباره گيرنده پيام را توانايي گوش دادن، توجه كردن، و پاسخ گويي مناسب و معنا گذاري است.[6]

3) پيام

 عنصر مهم ارتباطات، پيام است علائم كتبي، شفاهي و اشارات را در برمي‌گيرد. در رمز و علامت‌گذاري پيام كه از طرف فرستنده پيام انجام مي‌گيرد و رمز گشايي آن كه از طرف گيرنده پيام صورت مي‌پذيرد، ممكن است اختلافاتي به وجود آيد. اين اختلافات به خاطر سوابق و ديدگاه‌هاي هر يك از دو طرف صورت مي‌پذيرد.ممکن است پيام به دو صورت جا به جا شود:

الف) پيام شفاهي: كاركنان به صورت شفاهي با يكديگر در ارتباط‌اند. ارتباط شفاهي ممكن است به شكل رو در رو يا از راه دور با وسايل الكترونيكي مانند كامپيوتر و تلفن انجام گيرد.

ب) پيام كتبي: اگر چه ارتباطات شفاهي سريع‌تر از ارتباطات كتبي است و اين امكان را در خود دارد كه فرستنده و گيرنده پيام در مورد ديگر، عكس‌العمل لازم را نشان دهند امّا سازمان‌ها از انواع مختلف پيام كتبي مانند گزارش، يادداشت، نامه گزارش‌هاي خبري و نامه از طريق پست الكترونيكي استفاده مي‌كنند. پيام كتبي براي وضعيتي است كه يك پيام مي‌بايستي به افراد بسيار و به نقاط مختلف ارسال گردد و نسخه‌اي از‌آن نيز در بايگاني نگهداري شود.[7]

ويژگيهاي پيام

الف) مفيد بودن پيام: برخي فكر مي‌كنند همان طور كه خودشان چيزي را مي‌دانند، ديگران هم اطلاع دارند، لذا در ارسال پيام از‌آگاهي دادن در حد ضرورت، غفلت مي‌كنند، و بعضي برعكس زياد توضيح مي‌دهد، بلكه در حد اطلاعات ارائه دهد كه ارتباط مستقيم با موضوع داشته باشد.

ب) روشن بودن پيام: گاهي به دليل پيچيدگي و مشکل بودن الفاظ پيام، به كار بردن اصطلاحات فني و سخت سؤتفاهم و سوء برداشتهايي به وجود مي‌آيد، بنابراين براي فاصله گرفتن از اين مشكل، بايد در تنظيم پيام، حتي المقدور از عبارتهاي ساده و روان استفاده كرد.

ج) متانت پيام: پيام‌هاي كه در سازمان‌، بين مدير و كاركنان رد و بدل مي‌شود، بايد از هر گونه تند‌زباني يا بدزباني عاري باشد.

4) مجاري پيام

 مسيري كه پيام از فرستنده تا گيرنده طي مي‌كند مجرا يا كانال ناميده مي‌شود. مجاري، داراي ظرفيت برابر انتقال اطلاعات نيستند. كانال ارتباطي رو در رو داراي ظرفيت برابر انتقال اطلاعات نيستند. كانال ارتباطي رو در رو داراي بيشترين ظرفيت است و از اين كانال همزمان پيام‌هاي مختلف قابل انتقال است و هم چنين از اين كانال مي‌توان كلمات، نحوه بيان حركات بدن را مورد استفاده قرار داد، بازخوري فوري دريافت نمود و سوء تفاهمات برطرف شود.

انواع كانال

الف) مجاري از بالا به پائين: مديران از اين كانال براي ارسال پيام و دستورات خود استفاده مي‌كنند.

ب) مجاري از پائين به بالا: اين نوع مجرا در واقع تنها مسير ارسال پيام از پائين به بالا دست مثل گزارشها.

ج) مجاري افقي: مديران و ديگر كاركنان براي ارسال و دريافت پيام با ارباب رجوع و كاركناني كه از نظر سلسله مراتب، زيردست و بالا دست آنان نيستند از كانال افقي استفاده مي‌كنند.

د) مجاري غيررسمي و نيمه رسمي:گرچه مجاري ارتباطي، دقيقاً از قبل معرّفي نشده باشند غيررسمي خواهند بود. ارتباطات غير رسمي و بسياري از سازمان‌‌ها شناسايي مي‌كنند و در تقويت آن كوشش مي‌نمايد.[8]

5) بازخورد

 بازخورد عبارت از پاسخ‌ و عكس‌العمل گيرنده پيام به فر ستنده .بازخورد بهترين راه است براي اينكه مطمئن شويم پيام به فرد مورد نظر رسيده و او پيام را فهميده است يا نه؟. ما بايد مطمئن باشيم كه هر چه مي‌گوييم و يا مي‌نويسيم طرف مقابل دقيقاً آن را فهميده است.

ويژگي‌هاي بازخورد

الف)بازخورد دقيق مشخص باشد.

ب) بازخورد بايد مفيد باشد و اطلاعاتي به فرستنده بدهد كه به او كمك كند.

ج) بازخورد نبايد جنبه ارزشي و قضاوت مشخص داشته باشد.

د) بازخورد بايد به موقع باشد.

ه‍ ) بازخورد بايد به اندازه باشد.

6) موانع ارتباطات

 هر دو مجراي ارتباط رسمي و غير‌رسمي در معرض پارازيت است كه محدود كننده نهايي انتقال مؤثر پيام است. پارازيت ارتباط بر دو نوع عمده تقسيم مي‌شود پارازيت مجرا (حامل) و پارازيت معناي، در هر دو مورد پارازيت يكي است كه همانا از دست رفتن معني در طول انتقال پيام است.[9]

انواع ارتباطات

ما در مطالعه ارتباطات، با انواع پيوند‌هاي اجتماعي در جامعه سر و كار داريم. در اينجا مي‌كوشيم ضمن تقسيم‌بندي ارتباطات از لحاظ محتوا و كاركرد، هر يك از آنها را بطور جداگانه بررسي كنيم.

1)       ارتباط با خود: عبارت است از اينكه جريان تفهيم و تفاهم را در درون خود انجام مي‌دهيم، كه يك نوع ارتباط دروني است. ارتباط با خود دربرگيرنده مشكلات دروني، يا حل وتعارضات دروني فرد است. اين ارتباط علاوه بر برنامه‌ريزي براي آينده، عملكرد عاطفي و ارزيابي خود و ديگران و روابط ميان خود و ديگران را مورد توجه قرار مي‌دهد. اين ارتباط كاملا بايد شناخته شود. زيرا، مبناي براي ارتباطات بعدي است، ارتباط با خود عمل مداوم و پيوسته و فراگير در زندگي روزمرّه همة انسانها است.

2)       ارتباط خصوصي و بدون واسطه: ارتباطي است فوري رو در رو كه طي آن، پيام مستقيماً ميان پيام دهنده و پيام گيرنده (يا دو گروه كوچك) رد و بدل مي‌شود.

ويژگيهاي اين پيام

الف) فرصت جا بجاييي پيام گيرنده و پيام دهنده.

ب) فرصت تصحيح يكديگر

ج) ارتباط چهره به چهره و عميق.

د)قابل رؤيت بودن آثار پيام.

3)       ارتباط جمعي يا عمومي: ارتباط جمعي، نوعي از ارتباط است كه براساس آن فرد با تعداد كثيري از انسانهاي ديگر ارتباط برقرار مي‌كند. اين ارتباط فراگرد تفهيم و نفاهم و تسهيم معني با شماركثيري از انسانهاي ديگر است. امروزه به اين ارتباط توجه زيادي مبذول مي‌شود و دست‌اندركاران سياست، تجارت و غيره كم و بيش، بيشترين تلاش خود را در جهت بهبود آن مبذول داشته و خود را ملزم و مكلّف به شناخت بهتر آن و فراگيري نكات ظريف آن مي‌دانند. اين ارتباط از طريق ( روزنامه كتاب، امواج راديو، و غيره ) براي گروه غيرمحدودي از مردم با سرعت زيادي انجام مي‌گيرد.[10]

ويژگيهاي اين ارتباط عبارتند از

الف) پيامگيران نا آشنا، پراكنده

ب) بازگشت پيام يا بازخورد با تأخير

ج) سرعت عمل زياد

د) تكثير پيام

ه‍ ) ارتباط سطحي ناپايدار

4) ارتباط نوشتاري: ارتباطي است كه در آن، اصطلاحات از طريق قلم بر كاغذ نقش مي‌بندد

(مانند روزنامه، نامه، كتاب، و غيره)

5) ارتباط غير نوشتاري: ارتباطي است كه اطلاعات و افكار از طريق امواج ( مانند راديو، تلويزيون، تلفن و تلگراف و غيره)

6) ارتباط ملّي: ارتباطي است كه پيام‌ها، اطلاعات و مفاهيم، از طريق وسايل ارتباطي جمعي (مانند راديو، تلويزيونو مطبوعات )در چارچوب جغرافيايي يك كشور منتشر مي‌شود.

7) ارتباط فرا ملّي: پيام‌ها و اطلاعاتي كه از طريق ماهواره‌ها مرزهاي جغرافيايي را در مي‌نوردد و موجبات نزديكي ميان انسانها بر روي كره زمين مي ‌َشود.

8) ارتباط كلامي: در اين نوع ارتباط، اصطلاحات و افكار از طريق غير زباني و گفتار منتقل مي‌شود

9) ارتباط غير كلامي: ارتباطي است كه مفاهيم و معاني غير زباني و گفتاري ميان انسانها منتقل مي‌شود  . (مانند عكس،‌تصوير، فيلم و غيره )

10) ارتباط ابزاري يا ماشين: در اين نوع ارتباط، گردش اطلاعات ميان دو ابزار يا ماشين رد و بدل مي‌شود ( مانند انتقال اطلاعات مخزن با بلندگو و صفحه تلويزيون)

11) ارتباط زماني: ارتباطي است، كه انتقال اطلاعات بايد در زمان معين انجام گيرد در غير اين صورت، ارزش چنداني ندارد، (مانند گزارش‌هاي خبري)

12) ارتباط غير زماني: برعكس ارتباط زماني مانند كتابخانه

13) ارتباط سازماني: در اين نوع ارتباط، انتقال اطلاعات و دريافت پيام امكانات گسترده فني و برنامه ريزي و سازماندهي و نيز بودجه و پرسنل و ... نياز دارد.

14) ارتباط نمادين: ارتباطي است كه طي آن، در قالب علائم و نشانه‌ها از طري حواس فرد و دريافت مي‌شود (مانند حالات چهره پيام دهنده، حركات و ژستهاي او، لحن صحت او و ...) اين عوامل و بسياري عوامل ديگر، بخش از پيام هستند كه پيام گيرنده، آنها را نشانه خواني مي‌كند، اين حالات و حركات مي‌تواند از فرهنگ به فرهنگ ديگر متفاوت باشد.[11]در كتاب ارتباط شناسي براي ارتباطات سه شاخه ارتباطات ماشيني "ماشين باماشين"حيواني "حيوان با حيوان"وانساني را مي توان درنظر گرقت.ارتباطات انساني را به ارتباطات انسان با انسان انسان با حيوان  وانسان با ماشين تقسيم مي كنيم. ارتباطات انسان با انسان به ارتباط با خود ارتباطات ميان فردي، ارتباطات گروهي و ارتباطات جمعي شده است. وهر يك از اين چهار نوع خود به نوع ارتباطات كلامي و غير كلامي تقسيم مي شود. نماي زير[12]: