پیشوای دوازدهم شیعیان ،حضرت ولی عصر حجته بن الحسن العسکری (ع) درپانزدهم شعبان وسال (255) دسره من رای (سامرا ) به دنیا آمد [1] نام وکنیه آن حضرت ،بانام وکنیه رسول خدا (ص) یکی است روایات بسیاری ازرسول خدا (ص) وچوددارد که براین موضوع تآکید کرده اند [2] البته نام ایشان را معمولا باحروف جدا وبه شکل (م ح م ح د ) آورده اند [3] وعلت آن رانهی امامان (ع) ازذکر نام آن حضرت می دانند [4] وازاین رو ،معمولا ازایشان بالقب یاد می کنند . نام مادر آن حضرت بنا برمشهور نر جس است [5] نامهای دیگرنیزبرای امام عصر (عج) آورده اند مهدی ،حجت ،قائم ،صاحب الزمان وخلف صالح ازلقبها ی امام عصر (عج) است اما حضرت به لقب « مهدی » بیشتر شهرت دارد .
1 امام مهدی در منابع .
ولادت امام مهدی (عج) وامامت آن حضرت پس ازامام حسن عسکری (ع) ،ازمسائل مسلم وغیر قابل انکار در تظر علمای شیعه است که آن را باتوجه برروایات قطعی وصحیح درکتابها ونوشته های خود آورده اند وچون شمارش وذکر تمام این نوشته ها مجال برای آن نیست ولازیم نیست که تمام آن ذکرشود همین قدر که همه علمای شیعه هیج گونه خدشه ونقض ابرام در باره ولادت وامامت آن حضرت ندارد کافی است .
2 امام مهدی درمنابع اهل سنت .
برخلاف دانشمندانی ،چون ابن خلدون ،که به برخی روایات مربوط به وجود مقدس امام زمان (عج) ایراد وارد کرده است [6] بسیاری ازدانشمندان اهل سنت ،ضمن اشاره به نام ولقب آن حضرت ،ولادت ،نسب ،صفات ،ظهور ،جایگاه ونقش ایشان رادر ادامه امامت پیشوایان شیعه مورد تاکید قرارداده اند [7] ذکرنام همه این افراد ونظرات آنان ،سخن به درازا می کشاند ؛از این رو تنها به برخی منابع مهم آنان که سخن یاروایا تی درباره امام زمان (عج) آورده ونیز به پاره ای ازکتابهای که اهل سنت درباره آن حضرت نوشته اند اشاره می کنیم .
الف: الکامل فی التاریخ : ابن اثیر جزری دراین کتات ،به نام وولادت امام زمان (عج) واینکه ایشان فرزند امام حسن عسکری (ع) است اشاره شده است .
ب : مطالب السئول فی مناقب آل الرسول : این کتاب ، نوشته ، ابوسالم کمال الدین محمد بن طلحه بن محمد قرشی ،است اوبخش پایانی کتاب خودرا به شرح حال امام زمان (عج) اختصاص داده ،ضمن بیان نام ،لقب ،نسب وبرخی ویژگیهای آن حضرت ،به ذکر برخی روایات درباره ایشان وغیبت وظهور آن حضرت پرداخته است .
ج: تذکرة الخواص : سبط ابن جوزی فصلی ازکتابش رابه امام زمان (عج) اختصاص داده است . ضمن بیان نام ،لقب ونسب آن حضرت ،به برخی روایات در باره ظهور ایشان اشاره کرده واستد لال شیعیان در باره طول عمر آن حضرت را آورده اشت [8]
د: وفیات الاعیان واُنباء اُنبا ءالزمان : این کتاب نوشته شمس الدین احمد بن محمد بن ابی بکر بن خلکان ،است اونیز دراین کتاب خود فصلی کوتاهی با عنوان «ابوالقاسم المنتظر » درباره امام زمان (عج) آورده وضمن اشاره به نام ،لقب ونسب آن حضرت وانتساب اعتقاد به امامت ایشان به شیعه ،به برخی اختلاف نظرها درباره غیبت آن حضرت ،محل غیبت ومکان غیبت ایشان پرداخته است [9] اینها عمده کتابهای دانشمندان اهل سنت است که درباره امام زمان (عج) حرف زده است وسخن درمیان آورده است خواننده گان محترم با کنار گذاشتن تعصب بی جا مراجعه فرمایند تا اینکه حقایق روشن گردد ونقطه ابهام در این باره باقی نماند :
تاریخ وغیبت امام زمان (عج)
پنج سال نخست عمر شریف امام زمان (عج) ،بازندگانی امام حسن عسکری (ع) همراه بود وپس از شهادت ایشان در شال 260 ،آن حضرت نیز از نظر ها پنهان ودوره غیبت وی آغاز شد . این دوره شامل دو بخش است :
1 غیبت صغرا .
2 غیبت کبرا .
غیبت صغرا ،از سال 260ق تا 329 ق به مدت 69 سال ادامه داشته است در این مدت ،شیعیان بیشتر به وسیله نایبان خاص امام زمان (عج) با ایشان ار تباط داشته اند پس از رحلت آخرین سفیر ونایب خاص آن حضرت در سال 329 ق ،غیت کبرا آغاز شده وتا کنون ادامه دارد شیعیان برای غیبت امام زمان (عج) علتهای مختلفی بر شمرده اند که به برخی از آنها اشاره می کنیم .
1ـ حفظ جان امام زمان (عج)
ادامه زندگی امام زمان (عج) ودرامان بودن ازستم عباسیان ،اصلی ترین علت غیبت آن حضرت به شمار آمده است . ستمها ی بی شمار ی که عبا سیان برخاندان پیامبر (ص) به ویژه امامان معصوم رواداشتند ،برهیج کس پوشیده نیست .ازآزارهای روحی وروانی گرفته تادستگیری وحبس برخی امامان معصوم که بد ترین شکل آن درمورد امام موسی بن جعفر (ع) انجام شد . این ستم کاری ها باعث شدبرای ادامه هدایت انسانها وحفظ جان امان معصوم ،زمینه شهادت مام زمان (عج) زابین برود ازاین راه هدایت انسانها نیز امتداد یابد ،ضمن آنکه روایات متعدد دردست است مبنی براینکه پیش ازتولد آن حضرت ،سخت گیری ها ومراقبتهای ویژه ای ازسوی دستگا ه حاکم صورت گرفت تا ازتولد ایشان جلو گیری نمایند ،اما چون چنین مقدر نبود ،به فضل پروردگار آنها موفق به این کار نشدند .[10] بنابراین پنهان شدن امام زمان (عج) ازدیدگان مردم ،بهترین تدبیر برای حفظ جان آن حضرت بود که ازسوی خداوند متعال صورت گرفت ،چنانچه که درروایات بسیاری نیز این مطلب بیان شده است [11]
آزمایش مردم :
درروایات بسیاری ،آزمایش مردم ،علت غیبت امام عصر (عج) قلمدا شده است . البته در برخی ازاین روایات ،خود غیبت به عنوان عامل آزمایش مطرح ودربرخی دیگر ،غیبت آنحضرت زمینه سازآزمایش مردم معرفی شده است ،مرحوم کلینی با اختصاص بخشی ازکافی به این موضوع باعنوان «التمحیص والا متحان » برخی ازاین روایا ت را آورده است [12] که پاره ای از آنها اشاره می کنیم :
1ـ امام صادق (ع) فرمودند :
این امر « فرج امام عصر (عج) پیش نخواهد آمد ،مگر پس ازنا امیدی ،وبه خدا سوگند این کاررخ نخواهد داد ،مگر آنکه شما ازیکدیگر شناخته شوید ومورد آزمایش قرار گیرید تا انکه سعادتمند به سعادت برسد وشقاوتمند به شقاوت [13]
2ـ امیرمومنان علی (ع) فرمودند :
به خدا سوگند واین دو فرزندم « امام حسن (ع) وامام حسین (ع) کشته خواهم شد وخداوند در آخر الزمان مردی ازفرزندانم را به خون خواهی ما برمی انگیزد واو ازدید مردم غایب خواهد شد ،برای آنکه گمراهان جدا شوند تا آنجا که افرادنادان می گویند ؛خدا وند با آل محمد کاری ندا رد [14] این غیبت آزمایش است ازسوی خداوند که خدا با آن مردم را می آزماید [15]
3ـ بیعت نکردن امام عصر (عج) با طا غوتها ی زمان :
دربعضی ازروایات ،علت غیبت امام زمان (عج) این است که آن حضرت ناچار نشود با طاغوتهای زمان خود بیعت کند . اگر آن حضور داشته باشد ؛باید با حاکم زمان خود که در این روایات طاغوت خوانده شده بیعت نماید وچون بیعت تعهد آوراست پس غیبت راهی است برای عدم تحقق بیعتشان باطاغوت وازاین جهت در هنگام ظهور از آزادی عمل بیشتر برخوردار است بدون آنکه به کسی تعهد داشته باشد .
1ـ امام رضا (ع) می فرماید :
برای آن حضرت غیبت واقع شد ،تاهنگام که با شمشیر قیام می کند بیعت هیچ کسی برگردنش نباشد [16]
در برخی ازروایات بدون اشاره به علت غیبت امام عصر (عج) ،غیبت راراز از راز ها ی خداوند بر شمرده اند مانند .
1ـ راوی می گوید امام صادق (ع) فرمودند او « امام زمان (عج) غیبتی خواهد داشت که باید واقع شود وهر اهل با طل در آن تردید خواهد کرد : پرسیدم ! برای چه ؟ فرمود ! به دلیل که مانمی توانیم آن رابیان کنیم . پرسیدم : غیبت ایشان چه حکمتی دارد ؟ فرمود :حکمت غیبت ایشان همان حکمت غیبت حجت های پیش از ایشان است حکمت این غیبت اشکار نخواهد شد ،مگر پس ازظهور ایشان ،همچنان که حکمت کارهای خضر (ع) مانند سوراخ کردن کشتی ؛کشتن پسر بچه وبر پاداشتن دیوار پس از جدا شدن آن
دوبرای موسی (ع) آشکار شد [17]
2ـ رسول خدا (ص) به جابر عبدالله انصاری فرمود :ای جابر !این « غیبت امام دوازدهم » از کارهای خداوند بوده ورازی از رازهای خداوند است که بربندگانش مخفی می باشد [18]
در دوران غیبت صغرا :
دراین دوران چهار نفر نایب خاص داشتن ازعلمای شیعه که مردم مشکلات که برای شان پیش می آمد به آنان مرا جعه می کرد این چهار تن نایبان خاص امام عصر (عج) بود .
1ـ ابوعمرو،عثمان بن سعد عمری [19]
وی را نخست امام هادی (ع) وپس از ایشان امام عسکری (ع) منصوب کردند . اودر اصل از بنی اسداست ،اما به سبب انتساب به جدی مادری اش ،« اورا عمری » گفته اند
2ـ ابوجعفر ،محمد بن عثمان بن سعید عمری
دومین نایب خاص امام زمان (عج) است که پس از رحلت پدرش ،به تصریح امام عسکری (ع) وپدرش عثمان به جای او به عنوان سفیر امام زمان (عج) قرار داده شد .
3ـ ابوالقاسم ،حسین بن روح
سومین نایب خاص امام زمان (عج) بود که به دستور آن حضرت ،پس ازرحلت محمد بن عثمان معرفی شد .
4ـ ابوالحسن ،علی بن محمد سمری
وی چهارمین وآخرین نایب خاص امام زمان (عج) بود که به دستور آن حضرت وبه وصیت حسین بن روح به سفارت منصوب شد .
پس از سپری شدن دوران غیبت صغرا ورحلت آخرین نایت خاص امام عصر (عج) تشیع در مرحله چدید قرار گرفت که باید بدون امکان ارتباط مستقیم ونیز بدون حضور نایب خاص آن حضرت به راه خودادامه دهد این مرحله عالمان ،راویان ،حدیث وفقیهان که دارای شرائط لازم باشند ،به عنوان نایب عام امام زمان معرفی شده است .
[1] الکافی ،ج 1 ،ص580،الارشاد ،ج 2،ص339
[2] اعلام الورای ،ص418؛گشف الغمه ،ج3 ،ص234
[3] الارشاد ،ج 2 ،ص339 ،کشف الغمه ،ج 3،ص 235 ؛کمال الدین وتمام النعمه ،ص286
[4] الکافی ،ج 1،ص580 ؛کمال الدین وتمام النعمه ،ص252
[5] همان ،ص،393 همان ،ص 381و648 ؛اعلام الوری ص417
[6] این خلدون ،مقدمه ابن خلدون ،ص388
[7] الکامل فی التاریخ ،ج8 حوادث سال 260 ؛تذکرة الخواص ،ص325 ؛ئفیات الاعیان ،ج4 ص176
[9] وفیا ت الاعیان ،ج4 ،ص176
[11] کمال الدین وتمام النعمه ٌ281
[16] کمال الدین وتمام النعمة ،ص480
[18] بحار الانوار ،ج51،ص73
[19] اعیان الشیعه ،ج2،ص48